كه براى كشف حجاب زنان دامن بر ميان بستند ، چه شعرها بهم بافتند و چه مقاله‌ها كه نوشتند ! خداداد مشتى از دوشيزگان و عفايف از زنان را به زودى بگيرد و زمين را از لوث وجود اين قبيل جنايت‌كاران پاك نموده ، و هريك را به كيفر و جزاى خود برساند » . « 1 » آنچه را بايد بدان توجه داشت آن است كه شعر گفتن دربارهء زن ، سابقهء طولانى در ادب فارسى دارد ؛ در اين دوره هم ، شعر فراوانى گفته شد كه در برخى موارد ، به انتقاد كلى از برخوردى كه با زن در طول تاريخ صورت گرفته ، مىپرداخت . چنين امرى با توجه به عادات و آداب عرفى كه به نوعى مخالف با حقوق دينى و انسانى زنان بود ، طبيعى مىنمود . به ويژه ، به دليل بىتوجهى به آموزش زنان ، موقعيت اجتماعى آنان بسيار پايين بوده و همين خود زيان عمده‌اى براى جامعه داشت . براى نمونه رشيد ياسمى ( م 1314 ش ) در اين زمينه چند نمونه شعر دارد ، « 2 » اما ربط دادن اين مسائل به حجاب و يا تأكيد بر آزادى زنان و آميختن آنان با مردان و كشاندن آنان به فضاهايى مانند مجالس رقص و مهمانىهاى مختلط و مدارس اينچنينى بود كه با حقوق دينى زنان منافات داشت . شاعران متجدد ، مسائل مختلف را درهم مىآميختند ، درحالىكه با اندك دقتى ، روشن مىشد كه هدف اساسى آن‌ها برداشتن حجاب است ؛ كارى كه در تركيه و در اصل به تبع از اروپا و غرب انجام گرفته و مبناى تقليدى محض داشت . سه شاعر دورهء ميانى مشروطه تا رسمى شدن كشف حجاب ، يعنى عارف ، عشقى و ايرج ميرزا ، در اين مسأله پيشگام بودند . در اينجا ، مرورى بر اشعار آن‌ها خواهيم داشت و پيشاپيش از آوردن اين اشعار عذرخواهى مىكنيم . عارف قزوينى ( م 1312 ش ) يكى از شاعران زبردست عصر تجدد ، عارف قزوينى ، شاعر مشروطه‌گرا و تجددخواه و مبارزه‌جو با سنت بود كه از هر درى گفت و سرود . وى در جاى جاى اشعار خود بر ضد روحانيت « 3 » سخن گفت ؛ چنان‌كه اشعارش سمبل تجدد ، همراه با باستان‌گرايى افراطى و مبارزه با مذهب بود ؛ درست همان تئورىهايى كه در دولت رضا خان مبناى عمل قرار گرفت . وى در سرايش شعر ضدحجاب ، از پيشگامان است . يكى از قطعه‌هاى وى كه به

--> ( 1 ) . احسن الحكايات فى حجاب السافرات ، ص 70 ( 2 ) . بنگريد : ديوان رشيد ياسمى ، ( تهران ، امير كبير ، 1362 ش ) صص 43 - 45 در آنجا از شاعران كهن كه تعابير بدبينانه‌اى دربارهء زنان دارند ، انتقاد كرده است . و نيز ص 71 - 72 ( 3 ) . شعر معروف « تا كه آخوند و قجر زنده در ايرانند - * اين ننگ را كشور دارا به كجا خواهد برد » ( ديوان ، ص 284 ) از عارف است كه موجى از اعتراض را در ميان علما برانگيخت .